1 december 2021

Jos van Bree over lastige bezuinigen: “Je kunt niks zonder elkaar.”

Wethouder Jos van Bree

Wethouder Jos van Bree: takenpakket serieus heroverwegen. (foto HLS Nu)

Alle gemeenten in Nederland moeten de komende jaren grote bezuinigingen doorvoeren. Ook Heeze-Leende. Een zeer zware, maar desondanks onvermijdelijke opgave, te meer omdat de speelruimte uiterst klein is. De grote vraag is: waar gaat gesneden worden? In voorzieningen, in onderhoud, in de gemeente zelf? HLS NU praat met wethouder Jos van Bree over de moeilijke afwegingen voor het lokale bestuur. Een abstract onderwerp, totdat je het dichterbij komt en in de eigen portemonnee voelbaar is…

Met welke bezuinigingen krijgen de bewoners van Heeze-Leende de komende jaren te maken?
“Om daar iets over te zeggen is het goed om te kijken wat er op macroniveau speelt. Want het zijn de Rijksbezuinigingen die bepalen wat er lokaal bezuinigd moet worden. Ik noem een drietal onderwerpen die centraal staan. Daarna kunnen we inzoomen op de lokale situatie.

Allereerst zijn dat de drie decentralisaties. Dan moet je denken aan de Participatiewet – daaronder vallen de mensen die in de sociale werkplaatsen werken – , de jeugdzorg die van de provincie naar de gemeente komt, en onderdelen van de AWBZ die voortkomen uit de wens van het kabinet om de mensen langer extramuraal, dus in hun eigen huis, te laten wonen. Dat betekent dat er straks meer aanspraak gemaakt gaat worden op de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Daar is de gemeente voor verantwoordelijk.

Bij deze decentralisaties praat je over een bedrag van zestien miljard euro, dat de gemeenten aan extra verantwoordelijkheden op hun bord krijgen. Dat zijn enorme verschuivingen, die daarnaast nog eens gepaard gaan met efficiëntiekortingen. Want het Rijk redeneert dat wanneer de gemeente deze taken uitvoert het goedkoper kan: dichter bij de mensen, beter georganiseerd, dus lagere kosten. Dat is het idee.

De inschatting is dat deze veranderingen extra indirecte bezuinigingen gaan opleveren van drie tot vijf miljard euro. Een mooi voorbeeld is de hulp in het huishouden als onderdeel van de AWBZ-begeleiding. Het Rijk heeft voorgesteld om die budgetten met 90 procent te korten!”

Ligt dit al vast?
“Er is nog heel veel onduidelijk over de decentralisaties, met name over de samenhang van de drie. De gemeenten pleiten er sterk voor die decentralisaties in samenhang uit te voeren. Dat is een enorme puzzel waar ook het Rijk nog niet uit is. Afgelopen week heeft Minister Plasterk in een brief enige duidelijkheid gebracht.”

Wat speelt er nog meer?
“Er zijn nog een paar andere belangrijke ontwikkelingen. Dat is wel wat technisch. Ten eerste is er de Wet Hof (Houdbare Overheid Financiën), die voorschrijft dat Nederland maar 3 procent EMU-saldo mag hebben. Dat geldt ook voor gemeenten. Concreet betekent dit dat gemeenten beperkt worden in hun investeringsruimte. De insteek van Nederland is zelfs om naar nul procent investeringskorting te gaan, net als Duitsland. Gemeenten kunnen dus veel minder investeren.
Een tweede ontwikkeling is schatkistbankieren. Als overheid ben je verplicht bij de Schatkist ofwel het Ministerie van Financiën te gaan bankieren.
De derde is het btw-compensatiefonds, waardoor gemeenten btw mogen heffen en gaan verhalen bij het Rijk. Het kabinet wilde eigenlijk de btw-heffing afschaffen. Dat gaat niet door, maar de bezuiniging van 550 miljard die hier mee gemoeid was, gaat wel door.

Onder deze drie punten ligt een onderhandelaarsakkoord tussen Rijk en gemeenten. Het merendeel van de 408 gemeenten heeft positief gereageerd op dit akkoord. Heeze-Leende niet, met name omdat we bezwaren hebben tegen de stapeling, want als je alles wat er op ons af komt overziet, staan we bijna voor een onmogelijke opgave. Als je hier ja tegen zegt, weet je dat er nieuwe bezuinigingen achteraan komen, vooral gekoppeld aan de eerder genoemde decentralisaties. Gemeenten maken zich echt enorme zorgen over de manier waarop bezuinigd moet gaan worden.”

Welke gevolgen zal dit alles hebben voor de gemeente Heeze-Leende?
“Onze gemeente heeft bij de begroting van 2013 al een extra bezuiniging van 700 duizend euro aangekondigd. Minimaal, zeg ik erbij.”

Zijn daar al keuzes voor gemaakt?
“Nee, we zitten nu in de aanloop naar de kadernota 2014 die we in juni vaststellen. Dat is de onderlegger voor de begroting 2014 die in oktober wordt vastgesteld. Enkele jaren geleden hebben we een kerntakendiscussie doorlopen met de gemeenteraad, voorafgegaan door een zero basedbudgetting-traject (ZBB). Dat laatste traject leverde zoveel aan intern te schrappen kosten op, dat we eigenlijk nauwelijks hebben hoeven schrappen in onze takenpakket. Die tijd is nu wel voorbij. We ontkomen er niet aan om ons takenpakket serieus te heroverwegen.”

Is daar nu aan te ontkomen?
“We hebben een gezonde meerjarenraming op dit moment, als een van de weinige gemeenten in de regio. Kijk maar om je heen in deze omgeving, naar wat er met name afgeboekt wordt op gronden. Dat gaat echt om miljoenen.”

Afboeken op grond, is dat hier aan de orde?
“Op zich is dat niet aan de orde, mogelijk in kleine mate. Dat komt omdat we niet zo heel veel grondposities hebben. In het verleden is gepleit voor actieve grondpolitiek, maar door de pilot Bouwen binnen strakke contouren was dit bijna onmogelijk, omdat de projectontwikkelaars veel bouwgrond in bezit hadden. Dus het was voor de gemeente heel lastig om aan actieve grondpolitiek te doen, achteraf een geluk bij een ongeluk. We doen dat nu alleen nog in De Bulders, tezamen met onze partner Bank Nederlandse Gemeente Gebiedsontwikkeling. We hebben dus weinig grondposities, en daarmee relatief weinig verliezen op het grondbedrijf.”

700 duizend minder, hoe gaan de bewoners van Heeze-Leende dat voelen?
“Op dit moment nog geen idee. Mijn inschatting is dat we nu niet meer weg kunnen blijven van het schrappen van taken. Dus het gaat er uiteindelijk toe leiden dat we bepaalde dingen niet meer gaan doen als gemeente.”

Schrappen van welke taken?
“We hebben meer dan 321 taken. Denk aan paspoorten verstrekken, bouwvergunningen verlenen, alles wat te maken heeft met riolering en onderhoud, verhuur gemeentelijke accommodatie. Sommige taken heb je maar een paar keer per jaar, andere dagelijks.”

Welke discussie gaat dat losmaken?
“Wat je dus landelijk ziet gebeuren, is dat je van een verzorgingsstaat naar een participatiestaat gaat. Daar waar de overheid altijd voor de burger gezorgd heeft, wordt er nu veel meer verwacht dat burgers participeren en eigen verantwoordelijkheid nemen. Nederland heeft al een paar miljoen mantelzorgers.
Maar de discussie blijft: waar trek je de grens? Want er moet wel een sociaal vangnet zijn. Voor mensen die niet goed voor zichzelf kunnen zorgen, moet de hulp goed georganiseerd zijn.”

Hoe gaat de gemeente dit verkopen?
“Op een aantal terreinen heeft de gemeente niets te zeggen en uit te voeren wat het Rijk opdraagt. We kunnen via de VNG van ons laten horen, maar dat veronderstelt wel dat de 408 gemeenten op één lijn zitten. Anders is de lobby naar het kabinet niet effectief. Het Rijk geeft vaak het signaal: je kunt met ons over alles praten, behalve over bezuinigingen.”

Welke mogelijkheid heb je dan nog als gemeente?
“Voor ons is de vraag van belang: wat is beïnvloedbaar? We hebben een begroting van 25 miljoen euro. Ik schat dat we op zijn minst 700 duizend euro moeten gaan bezuinigen. Dan moeten we weten welke posten we kunnen beïnvloeden. Hier geldt de 80/20 regel. Voor 80 procent is dat niet mogelijk, zoals voor uitvoeringstaken vanuit het Rijk, bijvoorbeeld voor onderwijs. Dus de bezuiniging moet komen uit 20 procent van de begroting.”

Zijn er al gedachten over?
“Nee, nog niet. We hebben in kaart gebracht wat het proces zou moeten zijn. We schatten in dat die 700 duizend na een meerjarenperiode in 2017 gehaald zou moeten zijn. Maar ik zou wel enkele scenario’s kunnen noemen. Wat mij betreft is alles bespreekbaar.”

Met elkaar

Jos van Bree: het gaat om politieke durf en keuzes maken.

Bijvoorbeeld?
“Een optie is dat we het onderhoudsniveau verlagen, bijvoorbeeld van wegen, groen en riolering. Daar is veel geld mee gemoeid, vele tonnen. Als je het onderhoudsniveau verlaagt, kun je flink besparen. Er is wel het nadeel dat je op de middellange termijn extra zult moeten investeren.

Een ander punt is om definitief te stoppen met subsidies voor professionele instellingen als de bibliotheek, de GGD, de peuterspeelzaalwerk. Daar gaat ruim een miljoen in om. Maar er zitten allerlei prestatieafspraken aan vast, sommige wettelijk verplicht. Een ander nadeel is dat er regionale afspraken zijn gemaakt (bijvoorbeeld in SRE verband). Zomaar eruit stappen kan vaak niet.
Dit zijn zomaar wat ideeën van mijn kant. De raad kan natuurlijk ook zelf suggesties doen.
Een hele andere optie is dat je een soort ‘sale & lease back’-constructie verzint voor een aantal gemeentelijke gebouwen. Je verkoopt dan bijvoorbeeld het gemeentehuis en gaat het huren. Dat levert op korte termijn behoorlijk wat geld op, op de lange termijn is het duurder.”

Wat kost het hele gemeentelijke apparaat?
“De salariskosten liggen rond de zes miljoen euro voor 110 fte’s (fulltime equivalenten) en 140 medewerkers. We hebben in 2011 een plan gemaakt met als doel een bezuiniging van 10 procent op het personeel. De uitvoering van dit plan verloopt volgens afspraak. Nu er een nieuwe bezuinigingsronde aankomt, hebben we met het college als uitgangspunt ‘personeel volgt taak’. Dat betekent dat we eerst bepalen of we een taak schrappen en dan pas de personele consequenties eraan verbinden. En niet andersom.”

Terug naar de voorbeelden. Wat kunt u nog meer noemen?
“Je kunt investeringen in grote projecten, bijvoorbeeld De Bulders, doorschuiven. Dat levert niet direct geld op. Maar het inzicht is dat het project De Bulders goed zal renderen, zelfs in een worst case scenario. Bovendien zijn daar al afspraken gemaakt met externe partijen en de Provincie.  Je zou ook kunnen zeggen: we doen niets meer aan de Centrale As. Dat is gewoon een investering. De opbrengst van deze investering zit niet in euro’s, maar in verbetering van de leefbaarheid.

Nog een voorbeeld: je zou op termijn ook de dorpshuizen kunnen privatiseren. We moeten nu jaarlijks veel bijleggen op het exploitatietekort van onze drie dorpshuizen, zo’n 200 duizend euro. Als je gaat privatiseren, hoef je de exploitatitekorten niet meer aan te vullen. Maar dat heeft ook weer allerlei nadelen, zoals bijvoorbeeld de verhouding met de lokale horeca en de gebruikers van dorpshuizen (vooral verenigingen) die mogelijk in de verdrukking komen door commerciële activiteiten in het dorpshuis.

Een andere optie, die ook al in de Structuurvisie staat, is gaan werken aan clustering van de sportvoorzieningen op termijn. Ook in de Sportvisie is die genoemd. Je moet dan kijken naar de herontwikkelingspotentie van de bestaande sportaccommodaties, want die moeten het geld opleveren om de clustering mogelijk te maken.
Dit zijn echt scenario’s vanuit out of the box-denken: aan welke knoppen kun je draaien?

Verdergaande digitalisering is nog een ander scenario. Of verdergaande (slimme) samenwerking: nog meer taken in de samenwerking, met winst door een efficiënte aanpak. Dit zijn voor mij allemaal bespreekbare opties.”

Wat wordt de grootste uitdaging in het hele verhaal?
“Politieke durf. Keuzes maken.”

Hoe krijg je het voor elkaar?
“Het begint met inzicht. Wat is beïnvloedbaar, wat niet? Wat zijn de voor- en nadelen van de scenario’s op korte en lange termijn? Het draait vooral om inzicht. En dan komt het aan op politieke durf. Ik vind dat je grote slagen moet maken. De politiek heeft tot nu toe die keuze nog niet echt hoeven te maken. In de kerntakendiscussie van twee jaar geleden zat er nog lucht in de organisatie. Die is er nu uit.”

Hoe zit u hier zelf in? Politieke durf? Er zal weerstand komen
“Als college moet je dit voor elkaar zien te krijgen. Je kunt niks zonder elkaar. Het gaat in de samenwerking om ambtelijk apparaat, raad en college. Ik zit nu nog in de rol van procesbegeleider. Ik vind het belangrijk dat de raad zelf de keuzes maakt. Ik zit er zo in dat voor mij alles bespreekbaar is. Ook uit mijn eigen portefeuille.

De komende weken gaat de gemeenteraad nadenken over mogelijke bezuinigingenscenario’s. Dan zullen ongetwijfeld een aantal door mij genoemde scenario’s de revue passeren. Het is op dit moment nog niet bekend welke scenario’s de gemeenteraad doorgerekend wil hebben en welke niet.”

Copyright: HLS Nu

Laat wat van je horen

*